Yüksek Gerilim İşletme Sorumluluğu

Orta gerilim şebekesinden beslenen ve kendi transformatör merkezine sahip tesislerde, alçak gerilim tesisatına göre çok daha yüksek kısa devre güçleri ve ark enerjileri söz konusudur. Bu tesislerde yapılan hatalı bir manevra, kirlenmiş bir izolatör ya da çalışmayan bir koruma rölesi; ciddi yaralanmalara, yangına ve uzun süreli üretim kayıplarına yol açabilir. Arızanın etkisi her zaman tesisle sınırlı kalmaz; koruma düzgün çalışmadığında aynı hattan beslenen diğer kullanıcılar da etkilenebilir. Bu nedenle güvenli işletme; düzenli kontrol, bakım ve ölçümlerin yanı sıra manevraların belirli kurallara göre yapılmasını ve tesiste yürütülen tüm işlemlerin kayıt altında tutulmasını gerektirir.

Yüksek gerilim işletme sorumluluğu, bu tür tesislerin teknik açıdan güvenli ve mevzuata uygun biçimde işletilmesi amacıyla tesis sahibi ile yetkili bir elektrik mühendisi arasında kurulan sözleşmeye dayalı görevlendirmedir. İşletme sorumlusu olarak anılan mühendis, transformatör merkezi ve orta gerilim hücrelerinin durumunu izler, bakım ve ölçümleri planlar, manevra kurallarını belirler ve tespit ettiği eksiklikleri tesis sahibine yazılı olarak bildirir. Görevin kapsamı, tesisin transformatör sayısına, hücre yapısına ve kullanım amacına göre sözleşmede ayrıntılı olarak tanımlanır. İşletme sorumluluğu tesis sahibinin mülkiyetten doğan yükümlülüklerini ortadan kaldırmaz; teknik gözetim ile uygulamanın birlikte yürütülmesini sağlar.

Yüksek Gerilim Tesislerinde İşletme Sorumluluğu Nedir?

İşletme sorumluluğu; müşteri mülkiyetindeki transformatör merkezleri, orta gerilim hücreleri, kesici ve ayırıcılar, yük ayırıcıları, koruma röleleri, ölçü hücreleri, orta gerilim kabloları ve bunlara bağlı topraklama tesislerinin sürekli teknik gözetimini kapsar. Hizmetin amacı, enerjinin kesintisiz sağlanmasının yanında tesiste çalışan kişilerin ve çevrenin elektrik kaynaklı tehlikelerden korunmasıdır. Görev, tek seferlik bir ölçüm ya da rapordan farklı olarak sözleşme süresi boyunca devam eder ve tesiste yapılan her işlemin teknik açıdan izlenmesini içerir. Bu nedenle işletme sorumlusu, tesisin tek hat şemasını, koruma düzenini ve geçmiş arıza kayıtlarını bilerek çalışır.

Türk mevzuatında fazlar arası gerilimi 1000 voltun üzerindeki tesisler yüksek gerilim tesisi olarak tanımlanır; sanayi tesislerinin beslendiği orta gerilim seviyeleri de bu kapsamdadır. Dağıtım şirketine ait transformatörlerden alçak gerilimle beslenen abonelerde transformatörün işletilmesi dağıtım şirketinin görevidir. İşletme sorumluluğu, orta gerilim tarafındaki tesisin tüketicinin mülkiyetinde olduğu durumlarda gündeme gelir; transformatörün köşk, bina veya direk tipi olması bu durumu değiştirmez. Orta gerilim tarafında kesici, ayırıcı ve koruma rölesi gibi ekipmanın bulunması, alçak gerilim tesisatından farklı olarak manevra ve koruma koordinasyonu bilgisi gerektirir. Bu nedenle görev, mevzuatta bu alanda yetkili kılınan meslek mensuplarınca, uygulamada çoğunlukla elektrik mühendislerince üstlenilir.

İşletme Sorumluluğunun Yasal Dayanağı ve Tarafların Yükümlülükleri

Yüksek gerilim tesislerinin kurulması ve işletilmesine ilişkin temel kurallar Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği’nde yer alır; topraklama tesislerinin tasarımı ve ölçümü Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği ile düzenlenir. Elektrik mühendislerinin bu tesislerdeki yetki ve sorumlulukları, elektrikle ilgili fen adamlarının yetki, görev ve sorumluluklarını düzenleyen mevzuatla tanımlanmıştır. Bu düzenlemeler tesisin hangi teknik koşulları sağlaması gerektiğini belirler; işletme sorumluluğu ise bu koşulların işletme süresince korunup korunmadığının izlenmesini kapsar. Dağıtım şirketleri de müşteri mülkiyetindeki transformatör merkezlerine enerji verilmesi ve bağlantının sürdürülmesi için geçerli bir yüksek gerilim işletme sorumluluğu sözleşmesinin bulunmasını arar.

Sözleşme; tesisin adresi, transformatör sayısı ve gücü, hücre yapısı, sözleşme süresi, kontrol ziyaretlerinin sıklığı ve tarafların yükümlülüklerini içerir. Uygulamada sözleşmeler Elektrik Mühendisleri Odası’nın (EMO) belirlediği usul ve esaslara göre düzenlenir, odaya kaydettirilir ve bir örneği dağıtım şirketine iletilir. Süre dolduğunda sözleşmenin yenilenmesi ya da yeni bir sözleşme yapılması gerekir; aksi durumda tesis sorumlusuz kalır ve dağıtım şirketi nezdindeki işlemler aksayabilir. EMO bu hizmeti mesleki denetim kapsamında izler; hizmeti üstlenecek mühendislerin belgelendirilmesine, bir mühendisin üstlenebileceği iş miktarına ve hizmet bedellerine ilişkin asgari esasları belirleyerek her tesise yeterli zaman ayrılmasını amaçlar.

İşletme sorumlusu tesisin teknik durumunu izlemek, bakım ve ölçümleri planlamak, manevra talimatlarını hazırlamak ve görevli personeli güvenli çalışma kuralları konusunda bilgilendirmekle yükümlüdür. Tesis ise tesis sahibinin mülkiyetindedir; bakım ve onarımlar için gerekli malzeme, personel ve planlı kesinti olanağını sağlamak tesis sahibine düşer. İşyerlerinde İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği kapsamındaki periyodik kontroller ve diğer iş sağlığı ve güvenliği yükümlülükleri de işletme sorumlusunun çalışmalarıyla birlikte yürütülür. Tarafların görev ve sorumluluklarının sözleşmede açık ve ayrıntılı biçimde yazılması, olası bir kaza veya arıza sonrasında sorumluluğun belirlenmesini kolaylaştırır.

İşletme Sorumlusu Hangi Kontrol ve Ölçümleri Yapar?

Kontrol ziyaretlerinde transformatörün yağ seviyesi, yağ sızıntısı, sıcaklık göstergesi ve nem alıcıdaki silikajelin rengi incelenir; kuru tip transformatörlerde sargı yüzeyleri, sıcaklık rölesi ve fanlar kontrol edilir. Hücrelerde izolatör ve buşingların temizliği, kirlenme ve nem izleri, kesici ve ayırıcıların mekanik durumu, kilitleme düzenleri ve sigortalar gözden geçirilir. Trafo merkezinin havalandırma açıklıkları, kapı ve kilitleri, su ve kemirgen girişine karşı önlemleri, kablo kanalı kapakları ve tek hat şemasının güncelliği de kontrol kapsamındadır. Ziyaret sıklığı tesisin büyüklüğüne ve sözleşmede belirlenen esaslara göre düzenlenir; arıza ve olağan dışı durumlarda ayrıca yerinde inceleme yapılır.

Koruma ve işletme topraklamalarının direnci ile gerektiğinde adım ve dokunma gerilimleri ölçülür ve sonuçlar Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği’ndeki ölçütlere göre değerlendirilir. Kesicili hücrelerde koruma rölelerinin ayarları dağıtım şirketiyle koordine edilen değerlerle karşılaştırılır, röleler test cihazıyla denenerek kesiciyi açtırıp açtırmadığı doğrulanır. Yağlı transformatörlerde yağ numunesi alınarak delinme dayanımı testi yaptırılır; bu test yağın nem ve kirlenme nedeniyle yalıtım özelliğini kaybedip kaybetmediğini gösterir. Termal kamera incelemesi ise bara ve kablo başlıklarındaki gevşek bağlantıları enerji kesilmeden ortaya koyar. Enerji kesintisi gerektiren ölçüm ve testler, dağıtım şirketiyle planlanan bakım duruşlarına göre programlanır.

Trafo merkezinde yalıtkan eldiven, yalıtkan halı veya platform, gerilim dedektörü, yalıtkan manevra çubuğu, topraklama ve kısa devre takımı, uyarı levhaları ve uygun tipte yangın söndürücü bulunması gerekir; işletme sorumlusu bu ekipmanın varlığını ve deney tarihlerini kontrol eder. Gerilimsiz çalışmada TS EN 50110-1 standardında tanımlanan beş güvenlik kuralı esas alınır: devreyi ayırmak, tekrar devreye girmesine karşı önlem almak, gerilim olmadığını doğrulamak, topraklamak ve kısa devre etmek, yakındaki gerilimli bölümlere karşı koruma sağlamak. Manevralar yazılı talimatlara göre, yetkilendirilmiş kişilerce ve kayıt altına alınarak yapılır; manevra sırası tek hat şeması üzerinde önceden belirlenir.

İşletme Sorumluluğunda Kayıt, Raporlama ve Sık Görülen Sorunlar

Her kontrol ziyareti, yapılan işlemler ve gözlemlerle birlikte trafo merkezinde bulundurulan kayıt defterine veya kontrol formlarına işlenir; manevralar, planlı ve plansız kesintiler, koruma açmaları, arızalar ve bakımlar tarih ve saatiyle kaydedilir. Topraklama, koruma rölesi, yağ analizi ve termal kamera sonuçları ayrı raporlar hâlinde tesis dosyasında saklanır. Tespit edilen eksiklikler öncelik düzeyiyle birlikte tesis sahibine yazılı olarak bildirilir; can ve mal güvenliğini doğrudan tehdit eden bir durumda işletme sorumlusu ilgili bölümün enerjisinin kesilmesini ve sorun giderilene kadar devreye alınmamasını talep eder.

En sık karşılaşılan bulgular; nem alıcıdaki silikajelin doymuş olması, conta yerlerinden yağ sızıntısı, hücre içinde toz ve nem birikimi, kemirgen girişi ve havalandırma açıklıklarının kapatılmış olmasıdır. Kirlenmiş izolatör yüzeylerinde kaçak akımlar ve kısmi deşarjlar oluşabilir; bu durum zamanla yüzeysel atlamaya ve hücre arızasına dönüşebilir. Trafo merkezinin depo olarak kullanılması, güvenlik ekipmanının eksik ya da deney süresi geçmiş olması, kilitleme düzenlerinin devre dışı bırakılması, koruma ayarlarının belgesiz değiştirilmesi ve tek hat şemasının güncellenmemesi de işletmeden kaynaklanan yaygın sorunlardır. Bu tür eksiklikler çoğunlukla düzenli ziyaret ve kayıtla erken aşamada fark edilir.