Tarımsal Sulama Elektrik Projesi

Kuyu, kaynak, gölet veya kanaldan su alan sulama sistemleri, suyu yükseltmek ve basınçlandırmak için çoğunlukla elektrik motorlu pompalar kullanır. Bu pompaların dağıtım şebekesinden beslenebilmesi için tarımsal sulama aboneliği açılır. Aboneliğin dayanağı, pompanın elektrik tesisatını, besleme hattını ve korumasını tanımlayan ve dağıtım şirketi tarafından onaylanan elektrik projesidir. Sulama tesisleri yılın belirli dönemlerinde yoğun çalışır, çoğunlukla yerleşim alanlarının dışında kurulur ve güçlü motorlar içerir; bu üç özellik, elektrik tesisatının tasarımında diğer abone türlerinden farklı ölçütleri öne çıkarır: uzun hatlar, yüksek kalkış akımları ve açık arazi koşulları.

Tarımsal sulama projesi, pompa motorunun gücünü, besleme hattının güzergâhını ve kesitini, gerilim düşümünü, kalkış yöntemini, panodaki koruma elemanlarını ve topraklama düzenini kapsar. Tarla ve bahçelerin çoğu zaman şebekeden uzakta bulunması nedeniyle bu projelerde uzun hat hesapları belirleyicidir; gerekli durumlarda enerji hattı uzatması ve direk tipi trafo da projeye dahil edilir. Denizli’de başvurular, ilin dağıtım şebekesini işleten ADM Elektrik Dağıtım A.Ş. (ADM EDAŞ) tarafından değerlendirilir ve onaylanan projeye göre kurulan tesis, kabul kontrolünden sonra enerjilendirilir. Projenin amacı, pompanın gereken debi ve basınçla güvenli biçimde çalışmasını ve aboneliğin mevzuata uygun açılmasını sağlamaktır.

Tarımsal Sulama Elektrik Tesisi Nedir ve Neleri Kapsar?

Tarımsal sulama elektrik tesisi; sayaç ve sulama panosu, panodan pompaya uzanan besleme kablosu, yol verme düzeni, koruma elemanları, topraklama sistemi ve dalgıç pompalarda kuyu içine indirilen motor kablosundan oluşur. Yüzey pompalarında motor ve pompa bir pompa odasında ya da açık alanda bulunur; dalgıç pompalarda ise motor, pompanın altında suyun içinde çalışır ve suyla soğutulur. Bu fark, kablo tipinin, koruma düzeninin ve kalkış yönteminin seçimini doğrudan etkiler. Pano, şebeke bağlantı noktası ile kuyu arasındaki uygun konuma yerleştirilir ve hat uzunlukları bu konuma göre belirlenir.

Proje dosyasında motor gücü ve akım hesabı, kablo kesiti ve gerilim düşümü hesapları, kısa devre ve koruma seçimi, tek hat şeması, pano görünüşü, topraklama hesabı ve kuyu ile hat güzergâhını gösteren vaziyet planı yer alır. Trafo gerektiren durumlarda orta gerilim hattı, direk tipi trafo ve ölçü düzeni projeye eklenir. Sulama için güneş enerjisinden yararlanılan tesislerde ise üretim tesisi, Elektrik Piyasasında Lisanssız Elektrik Üretim Yönetmeliği kapsamında ayrıca projelendirilir ve sulama aboneliğiyle ilişkilendirilir; bu durumda iki projenin bağlantı noktası ve koruma düzeni birlikte ele alınır.

Tarımsal Sulama Aboneliği Ne Zaman Gerekir ve Hangi Belgelere Dayanır?

Elektrikli sulama tesisatı ihtiyacı en çok yeni bir kuyu açıldığında ya da mevcut bir su kaynağına ilk kez pompa kurulduğunda doğar. Dizel motorlu pompadan veya jeneratörden şebeke beslemesine geçiş, mevcut pompanın daha yüksek güçlü bir motorla değiştirilmesi, kuyunun derinleştirilmesi ve salma sulamadan damla ya da yağmurlama sulamaya geçilmesi de yeni proje veya proje revizyonu gerektirir. Basınçlı sulama sistemleri daha yüksek pompa basıncına ihtiyaç duyar ve bu fark motor gücünü doğrudan artırır. Birkaç kuyuyu ortak bir trafodan besleyen üreticilerde de yük dağılımı yeniden hesaplanır.

Tarımsal sulama aboneliği, enerjinin sulama amacıyla kullanıldığı tesisler için açılan ayrı bir abonelik türüdür ve uygulanacak tarife grubu buna göre belirlenir. Başvuruda genellikle kimlik bilgileri, arazinin tapu kaydı ya da kira sözleşmesi gibi kullanım hakkını gösteren belgeler ve su kaynağına ilişkin izin belgesi istenir. Yeraltı suyu kullanılan kuyularda Devlet Su İşleri (DSİ) tarafından düzenlenen arama ve kullanma belgeleri gibi su kullanım hakkını gösteren belgeler tipik olarak dosyada yer alır; sulama kooperatifi şebekesinden su alınan tesislerde ilgili kuruluşun izni aranabilir. Belge listesi dağıtım şirketinin güncel uygulamasına göre değişebilir.

Tesisatın tasarımında Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği ve TS HD 60364 serisi standartlar, topraklama için Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği, orta gerilim hattı ve trafo gerektiren durumlarda Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği esas alınır. Proje, Elektrik Tesisleri Proje Yönetmeliği’ne uygun olarak EMO’ya kayıtlı ve proje hazırlama yetkisine sahip bir elektrik mühendisi tarafından hazırlanır. Abonelik ve bağlantı koşulları ise EPDK düzenlemeleri ile dağıtım şirketinin bağlantı esaslarına göre belirlenir. Belgelerdeki kuyu konumu, debi ve pompa bilgilerinin projedeki değerlerle tutarlı olması incelemeyi kolaylaştırır ve düzeltme taleplerini azaltır.

Tarımsal Sulama Pompası, Kablo Kesiti ve Gerilim Düşümü Hesabı

Motor gücü, pompadan istenen debi ve manometrik basma yüksekliğinden hesaplanır. Basma yüksekliği; kuyudaki dinamik su seviyesi, suyun yükseltileceği kot farkı, boru ve bağlantı elemanlarındaki sürtünme kayıpları ile damla veya yağmurlama sisteminin ihtiyaç duyduğu çalışma basıncının toplamıdır. Pompa mil gücü; suyun yoğunluğu, yer çekimi ivmesi, debi ve basma yüksekliğinin çarpımının pompa verimine bölünmesiyle bulunur. Motor, bu gücün üzerinde bir pay bırakılarak standart güç kademelerinden seçilir. Pompa ve motorun kuyunun iç çapına sığması ve motorun soğutulması için gerekli su akışının sağlanması da seçimde dikkate alınır.

Sulama kuyuları çoğu zaman şebeke bağlantı noktasından uzakta bulunur; dalgıç pompalarda kablonun ayrıca kuyu derinliği boyunca motora kadar indirilmesi gerekir. Bu nedenle kablo kesiti yalnızca akım taşıma kapasitesine göre değil, toplam hat uzunluğundaki gerilim düşümüne göre de kontrol edilir ve uzun hatlarda belirleyici ölçüt çoğunlukla gerilim düşümüdür. Asenkron motorun momenti uygulanan gerilimin karesiyle orantılı olduğundan, düşük gerilimde motor aynı yükü taşımak için daha fazla akım çeker ve sargılar ısınır. Kalkış anında nominal akımın birkaç katına çıkan akım ise uzun hatta derin bir gerilim çökmesine yol açabilir.

Kalkış akımını sınırlamak için yıldız-üçgen yol verme, yumuşak yol verici veya frekans çevirici kullanılır; yıldız-üçgen yöntemi kuyuya ikinci bir kablo gerektirdiğinden dalgıç pompalarda diğer iki yöntem yaygındır. Panoda motor koruma şalteri, faz kaybı ve faz sırasına karşı faz koruma rölesi ile kuru çalışmayı önleyen seviye elektrotları ya da akım izleyen röleler bulunur. Islak ortamda çalışan pompa nedeniyle topraklama özenle projelendirilir ve uygulamadan sonra ölçülür; açık arazide aşırı gerilimlere karşı parafudr kullanılır ve motorun reaktif tüketimi kompanzasyon gereği açısından değerlendirilir; kompanzasyon, motor durduğunda devreden çıkacak şekilde düzenlenir.

Tarımsal Sulama Başvurusu, Trafo İhtiyacı ve Maliyet Unsurları

Başvurunun ardından ADM EDAŞ saha keşfiyle en yakın bağlantı noktasını, mevcut şebekenin kapasitesini ve hat uzatması ya da trafo gerekip gerekmediğini belirler. Bu değerlendirmenin sonucuna göre tarımsal sulama projesi hazırlanır veya mevcut taslak güncellenir; proje, su kullanım hakkı ve arazi belgeleriyle birlikte incelemeye sunulur ve istenen düzeltmeler yapıldıktan sonra onaylanır. Onaylı projeye göre pano, kablo ve gerekiyorsa hat ile trafo tesisleri kurulur. Dağıtım şirketi tesisi yerinde kontrol eder; kabulün ardından sayaç takılır, abonelik tarımsal sulama tarifesiyle düzenlenir ve tesise enerji verilir.

Talep edilen güç mevcut dağıtım trafosunun kapasitesini aşıyorsa veya alçak gerilim hattı kabul edilemeyecek gerilim düşümüne yol açacak kadar uzun olacaksa, tesisin yakınına direk tipi trafo kurulması ve orta gerilim hattından beslenmesi gündeme gelir. Bu durumda projeye orta gerilim havai hattı, trafo, orta gerilim koruma elemanları, ölçü düzeni ve trafo topraklaması eklenir. Komşu parsellerdeki üreticilerin ya da sulama kooperatiflerinin ortak trafo kullandığı uygulamalar da görülür. Trafo sahibi abonelerde işletme sorumluluğu yükümlülüğü ile trafo ve topraklama tesisinin periyodik bakım ve ölçümleri de gündeme gelebilir.

Maliyeti etkileyen başlıca unsurlar pompa motorunun gücü, arazinin şebekeye uzaklığı, hat güzergâhının uzunluğu ve trafo gerekip gerekmediğidir. Yalnızca alçak gerilim panosu ve kısa bir kablo hattından oluşan bir tesis ile orta gerilim hattı ve direk tipi trafo içeren bir tesisin hesap ve çizim kapsamı aynı değildir. Proje bedeli dışında kablo, pano, koruma ve yol verme ekipmanları, varsa hat ve trafo yatırımı, kuyu ve pompa işçiliği ile dağıtım şirketinin tahsil ettiği bağlantı ve güvence bedelleri toplam maliyeti oluşturur. Saha keşfi için gidilecek mesafe ve arazi koşulları da proje iş yükünü etkiler.